#Metoo: van moralisme naar effectiviteit

Van waaruit vertrok het weer?

De #metoo affaire begon met Weinstein. Het was impliciet geweten dat deze filmmagnaat, wanneer het over vrouwen ging, slechts postjes verdeelde voor zij die zich door hem seksueel lieten uitbuiten. Zonder de “casting couch” te passeren, kon je je carrière vergeten. Het betekenende een precaire wurggreep wanneer de vrouwen in kwestie dit zogenaamd vrije voorstel afsloegen. Zij die wilden opklimmen, moesten dit doorstaan. Hun mond werd gesnoerd met het dreigement van represailles. In oktober 2017 kwamen de eerste verhalen rond dit schandaal naar buiten. De bom is voor het eerst sinds dertig jaar ontploft.

Dit was de druppel die het hele Weinstein-effect mondiaal heeft verspreid. Overal kwamen schandalen boven van mannen die vanuit hun hiërarchische positie vrouwen seksueel bleken uit te buiten. Iets wat al lang sluimerde komt plots open en bloot te liggen. Er is een gat geslagen. De vraag ligt nu open: wat betekent dit voor seksuele verhoudingen naar de toekomst toe? Wat kan de beweging worden? Zijn er concrete voorstellen waarachter deze revolutie zich kan scharen?

De expliciete “informed consent”: een te snelle oplossing

Uit de affaire Weinstein en co ontstond nogal snel het idee voor het invoeren van expliciete sexual consents: men mag enkel seks hebben wanneer de beide partijen expliciet toestemmen. In Nederland werd er een app ontwikkeld om de wederzijdse goedkeuring zwart op wit te kunnen bewijzen, in Zweden is er een wetsvoorstel neergelegd voor een verplichte expliciete sexual consent. Het klinkt correct, maar hoe gaat dit concreet te werk? Zal hiermee seksueel geweld worden uitgeschakeld? Zal het praktijken als die van Weinstein uitsluiten? Zo’n sexual consent is te vergelijken met een vrijhandelsakkoord. Dat is iets waar verschillende feministen in de jaren ‘70 reeds op wezen. Een handelsakkoord is in principe vrij en veronderstelt gelijke partners. Maar zoals we in de concrete handel kunnen zien, sluit dit in geen geval uitbuiting tussen arbeider en kapitalist uit.

We kunnen ons best voorstellen dat met deze expliciete informed consent Weinsteins business as usual zomaar voortgaat. Want wanneer is een expliciet akkoord vrij als je carrière ervan afhangt? Dit blijft een probleem, consent of niet. Als we iets specifiek uit de Weinstein affaire kunnen halen, is het dit, er wordt op grote schaal seksueel uitgebuit. De impliciete maar reële druk is een integraal deel van deze hiërarchische relatie, het bestaat erin dat Weinstein en anderen de macht hebben om te beslissen over de toekomst van de carrière van hun slachtoffers, en dus ook over de expliciete sexual consent zelf.

Zo’n sexual consent lost het centrale probleem dus niet zomaar op. Bovendien stelt het andere problemen. Wat als een vrouw graag seks wil met een bepaalde man, maar te verlegen is om het zelf te vragen? Wat als er nu een pervers genot in de “regulering” zelf binnen sluipt, m.n. dat de regulering in plaats van het middel het doel op zich wordt? Ten slotte, wat als er duidelijke regels afgesproken zijn, maar een vrouw er op het concrete moment toch niet aan wil meedoen? De strijd voor formele seksuele vrijheid zet zo dus zichzelf concreet vast. Wanneer moet je zo’n consent bereiken? Reeds voor men begint te flirten? Of mag men enkel flirten op specifieke en daarvoor bestemde plaatsen waar mensen op voorhand weten dat potentiële partners hier expliciet aanwezig zijn voor seksuele interesses? De Chinese (zogezegd) Communistische Partij organiseert bijvoorbeeld zelf evenementen om haar jongeren aan een lief te helpen. Zo schrijft de Morgen lacherig dat “de top van de Communistische Partij geen al te grote fan [is] van die ‘vrije markt’. Daarom past ze wat correcties toe, in de vorm van datingevenementen.”[1] Maar wat als dit nu exact de vrije markt is, namelijk een formele plaats die is afgescheiden van de concrete wereld? Is dit nu niet net een ‘antwoord’ op het storende en raadselachtige van alledaagse seksualiteit? Ook wij hebben immers onze politiek correcte seksualiteitsmarkt: Tinder. Je bent beiden op zoek naar bepaalde kenmerken van een ander, je weet op voorhand hoe hij/zij er uitziet en je weet dat je allebei geïnteresseerd bent in een seksuele verhouding.

Maar praten we nu nog over seksualiteit? Wat maakt erotiek erotiek? Is het er nog wanneer alles te voorspellen valt? Is seksualiteit bovendien slechts copulatie of getuigt een iets te lange handdruk reeds van iets seksueels? Hoe komt het dat alles geseksualiseerd kan worden maar dat op het moment van copulatie seksualiteit plots afwezig kan zijn? Uit de verschillende getuigenissen bleek dat het ondraaglijke gedrag van bepaalde mannen bovendien wel vaker niet over de akt van copulatie zelf ging, maar wel over te veel aandringen, een bepaald woordgebruik, een knipoog, een streel, een hand die te lang op een verkeerde plaats was, een sms te veel,… Als dit zo is, dan moeten we stellen dat in dagelijkse handelingen quasi steeds een bepaalde seksualiteit kan zitten. En wat als afwijzen, uitstellen, onbeslistheid, toegeven, net iets te veel, net iets te weinig enzovoort steeds integraal deel uitmaken van seksuele verleiding? Hoe weet men op voorhand welke daad in goede of in slechte aarde zal vallen? Is het voor onszelf duidelijk wat seks eigenlijk is?

De expliciete consent is een te snelle en gevaarlijke oplossing, omdat het concrete onvoorspelbaarheden en tegenstellingen intern aan seksualiteit ontkent door het als een vrije en gelijke handelsrelatie voor te stellen. Dit wil niet zeggen dat bepaalde afdwingbare gedragsregels die de fysieke integriteit waarborgen niet kunnen, denk maar aan het verbieden van frotteurisme in de metro. Toch is hiermee niet alles gezegd, want op welke vraag is de expliciete sexual consent een (mislukte) oplossing?

“De vrijheid om lastig te vallen” of de nood aan een actieve positie?

De #metoo beweging en de recente brief van Catherine Millet en co [2] toont een schijnbare tweestrijd in de standpunten rond de uitwerking van het idee van seksuele bevrijding voor vrouwen. Toegegeven, elk standpunt, of ze nu een ander tegenspreekt of niet, lijkt iets waars te bevatten. Dat is misschien inherent aan deze discussie: er is een tegenstrijdig perspectief in de kern aanwezig, these en antithese. Maar gaat het echt over iets onverzoenbaar?

We zouden de tweespalt als volgt kunnen formuleren: de #metoo-beweging kaart het slachtofferschap van vrouwen aan, dit slachtofferschap is reëel en alomtegenwoordig, en het gevolg van machtsrelaties. De beweging-Millet waarschuwt voor het gevaar dat vrouwen in de rol van (enkel) slachtofferschap kruipen en het feit dat dit in strijd is met de mogelijkheidsvoorwaarden van seksuele vrijheid. Deze contra-positionering zorgde wereldwijd voor commotie, maar zijn dit simpelweg vrouwen met slechte intenties of kaarten ze hier iets meer fundamenteels aan?

In de nabespreking van de lezing The politics of sexual difference[3] geeft Mladen Dolar een genuanceerde duiding mee in verband met de politieke mogelijkheden van de #metoo-beweging. Deze vrouwen zijn slachtoffers, zo stelt hij, maar het probleem ligt hem in het feit dat de patriarchale wereld houdt van het idee van de vrouw als passief slachtoffer, het idee van de vrouw als slachtoffer versterkt namelijk slechts de conservatieve verhoudingen. Er moet dus een verschil gemaakt worden tussen reëel slachtoffer zijn en slachtofferschap als een passieve identiteit, gezien door de ogen van de ander (het patriarchaat). De twee kunnen perfect tegelijk voorkomen, maar het een ook zonder het ander. Slachtofferschap alleen is niet genoeg om een politieke strijd te voeren. Zolang het patriarchaat vrouwen slechts hoort in hun slachtoffer-zijn van de overmacht van wellustige mannen, verandert dit de sociaal-politieke verhoudingen niet. Daarvoor refereert Dolar naar de Afrikaanse Frantz Fanon, de vader van de post-koloniale beweging, die stelde dat de post-koloniale emancipatie geen beroep kon doen op slachtofferschap alleen, omdat dit geen politisering met zich meebrengt. Er moet een keuze worden gemaakt die van het passief onderworpen slachtoffer een actieve persoon met een eigen agency maakt – maar daarmee verliest het slachtoffer meteen ook de liefde die de aangeklaagde voor het slachtoffer kan hebben. Dit is misschien wel de moeilijkste stap. De openbare aanklachten van de #metoo beweging kunnen een eerste stap zijn om uit het slachtofferschap te geraken. Daarvoor dient de vraag te worden gesteld: wat kan #metoo werkelijk beogen, wat kunnen vrouwen verwezenlijken wanneer ze ook hun eigen lust en actieve positie in rekening brengen? Welke eisen kunnen worden gesteld?

Het het recht op wispelturigheid zonder meer en terugtrekking op elk moment

Sarah Sluimer, schrijfster voor de Correspondent en feministe, geeft een aanzet tot synthese. “Zo zitten vrouwen nog steeds gevangen in het Maria-of-hoer-principe. Ze zijn óf onschuldig en worden seksueel overrompeld, óf ze worden keihard veroordeeld omwille van hun lust.” “Het mag dus niet zo zijn dat door het protest tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag vrouwen zichzelf slechts als lijdend voorwerp presenteren. Denk er maar eens over na: dan wint het patriarchaat twee keer.”[4] Deze woorden vatten een groot deel van de #metoo vs. Millet-discussie samen. Hoe kan de #metoo-strijd verder zonder vrouwen te reduceren tot heilige Maria’s (slachtoffers) noch tot hoeren die door hun actieve seksualiteit worden gereduceerd tot uitschot? Wat is het strijdwaardig potentieel van #metoo?

Volgens Žižek[5] is “vrouwelijke seksuele bevrijding niet slechts een puriteinse afkeer van “objectivering” (als een seksueel object voor mannen) maar het recht voor vrouwen om actief te kunnen spelen met zelfobjectivering, zichzelf te geven en terug te trekken wanneer ze willen.” Dit is veel concreter dan de expliciete sexual consent. Wat het dus waard is om voor te strijden, is het recht voor vrouwen om altijd ambigu te mogen zijn in het flirtend spel van zelf-objectivering, om actief het erotische spel mee te spelen en toch op elk moment “nee” te mogen zeggen, ook al bleek net daarvoor precies het omgekeerde het geval te zijn – dit alles bovendien zonder een hoer of slet te worden genoemd. Dit vraagt mondigheid van vrouwen en een actieve positie enerzijds. Anderzijds moet ook voor het recht gepleit worden om als vrouw te allen tijde wispelturig te mogen zijn en wanneer dan ook “nee” te mogen zeggen, zonder tegenspraak. Het is dus een “negatieve” sexual consent, die in feite gaat over meer mondigheid en het recht om op elk moment alle activiteit te mogen onderbreken. Dit is misschien het principe waar #Metoo om draait.

Wat wil dit zeggen over verleiding? Wat mag en wat mag niet? Gezien deze neen of ja van de tegenpartij onmogelijk te voorspellen valt, is verleiding, zowel voor mannen als voor vrouwen, steeds een sprong in het ongewisse. Je kan niet zeker zijn van het resultaat. Dit wil in geen geval zeggen dat je de sprong niet mag wagen. Het enige wat dit wil zeggen is dat je hierover helemaal zelf verantwoordelijk bent, als man én als vrouw, net omdat je weet dat het onvoorspelbaar is en niet expliciet te reguleren. Op zich is dit niets nieuws. Daarmee is de kous nog niet af.

Van ongewenste intimiteiten naar machtsmisbruik: “het feminisme zal socialistisch zijn, of niet zijn”

Een vrouwenbeweging die voor de bovenstaande rechten strijd moet ook ten strijde trekken tegen de machtsverhoudingen die seksuele uitbuiting mogelijk maken. Het probleem hier is macht en extreme ongelijkheid, een strijd waarin het feminisme een onderdeel is van een groter geheel, zoals hetgeen waar ook Anja Meulenbelt als feministe voor strijdt: “In Nederland is het feminisme gereduceerd tot vrouwen aan de top en het glazen plafond. Het gaat over vrouwelijke hoogleraren, politici, CEO’s. Dat is niet onbelangrijk, maar 95 procent van de vrouwen komt niet eens in de buurt van het glazen plafond. Tellen zij dan niet mee? Aan de andere kant strijdt de vakbond wel voor de rechten van de schoonmakers en zorgmensen, maar dan vergeet men weer het genderaspect. Want wie zit er voornamelijk in die slecht betaalde en onzekere poets- en zorgjobs? Vrouwen, natuurlijk. Ook vrouwen die carrière maken huren andere vrouwen in om dat werk te doen dat ze zelf niet meer kunnen doen omdat ze carrière maken. Er is dus niet alleen een ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, maar ook tussen vrouwen onderling. (…) En zo kom ik van het feminisme bij socialisme. Het feminisme zal socialistisch zijn, of niet zijn.”[6]

In deze woorden verschijnt de andere kern van het verzet, die er één is van maatschappelijke strijd tegen de aloude mechanismen van uitbuiting: het kapitalisme, de bondgenoot van het patriarchaat. Men kan er inderdaad niet omheen dat de schandalen als in de regel plaatsvonden binnen de klassieke uitbuitingsrelatie: de hoog geplaatste gevestigde bons ten aanzien van iemand die (werk-)zekerheid zoekt. Die verhouding bevat in zich alle mogelijkheidsvoorwaarden voor seksuele uitbuiting. Vreemd genoeg komt dit maar zelden ter sprake. De impliciete machtsverhouding binnen de vrije markt maakt het patriarchaat mogelijk. Het leidt tot het monddood maken van (vrouwelijke) werknemers binnen een sfeer van formele vrijheid. De werkgever kan altijd wel zeggen “je hebt er zelf voor gekozen”. Maar als het zo zit, heeft degene die bedreigd wordt met de woorden “je geld of je leven”, ook altijd zelf een keuze. Dit vormt de kern van de onmacht die de onbehaaglijke situatie mogelijk maakt en een wezenlijk onderdeel van de strijd is.

 

[1] https://www.demorgen.be/buitenland/communisten-spelen-cupido-china-helpt-millennials-aan-een-partner-b76ed991/

[2] http://prllx.be/2018/01/09/we-verdedigen-de-vrijheid-om-lastig-te-vallen-onontbeerlijk-voor-seksuele-vrijheid/

[3] https://www.youtube.com/watch?v=1J-PXzrZly4

[4] https://decorrespondent.nl/5955/wordt-het-niet-eens-tijd-voor-de-volgende-seksuele-revolutie/1068676540635-ed153202

[5] https://www.rt.com/op-edge/414219-sex-political-correctness-relations/

[6] https://www.demorgen.be/interviewreportage/-het-is-niet-omdat-beyonce-het-feminisme-claimt-dat-het-daarom-feminisme-is-b4479dc0/

 

Geef een reactie

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *