Slavoj Zizek: Als we op deze planeet willen overleven, moeten we de zaak van de natiestaat opgeven

Als we echt geven om het lot van de mensen die samen onze natie maken, zou ons motto moeten zijn: America last, China last, Russia last…

Door Slavoj Zizek, hier vind je het origineel

Het laatste nieuws afkomstig van de grens tussen Oekraïne en Rusland geeft aan dat we al in een vooroorlogse situatie leven – dus wat moeten wij, gewone mensen, doen als de explosie van wereldwijde waanzin opdoemt?

Misschien moeten we als eerste reactie dit duistere nieuws confronteren met nog meer rampzalige berichten. Recente wetenschappelijke rapporten maken duidelijk dat ons wereldwijde voedselsysteem stukloopt: volgens 130 nationale academies voor wetenschap en geneeskunde over de hele wereld zijn miljarden mensen ondervoed of te zwaar, en onze voedselproductie drijft de planeet op weg naar een klimaatcatastrofe. Om een milieuvriendelijk dieet voor ons allemaal te kunnen voorzien zal een radicale verandering van het systeem nodig zijn.

Maar het is niet alleen het wereldwijde voedselsysteem dat uit de hand loopt. Zoals we overvloedig hebben geleerd van de laatste milieurapporten, is de wetenschappelijke diagnose van onze situatie heel eenvoudig en recht door zee: als we de uitstoot van broeikasgassen in de komende 12 jaar niet met 45 procent verminderen, zullen kuststeden overspoeld raken, zal het voedsel tekort schieten, enz. En, nogmaals, om dat te doen is een snelle radicale sociale transformatie nodig, die alle aspecten van ons leven diepgaand zal beïnvloeden. Hoe kunnen we dit bereiken?

Naast het snel afbouwen van koolstofintensieve brandstoffen wordt een andere, meer dramatische aanpak overwogen: SRM (solar radiation management), een continue massale verspreiding van aërosolen in onze atmosfeer om zonlicht te reflecteren en te absorberen en zo de planeet af te koelen. SRM is echter uiterst riskant, zoals Kate Aronoff in een recent artikel voor In These Times schetst. Het zou de opbrengst van gewassen kunnen verminderen, de watercyclus onherstelbaar kunnen veranderen, om nog maar te zwijgen van vele andere “onbekende onbekenden” – we kunnen ons niet eens voorstellen hoe het fragiele evenwicht van onze aarde functioneert, en op welke onvoorspelbare wijzen dat door dergelijke geo engineering kan worden verstoord. Bovendien is het gemakkelijk te raden waarom SRM zo populair is bij veel bedrijven: in de plaats van een pijnlijke sociale verandering, biedt dit vooruitzicht op een directe technologische oplossing van ons grootste probleem. We zitten in een echte impasse: als we niets doen zijn we veroordeeld, en wat we ook doen, het brengt dodelijke risico’s met zich mee…. Wie neemt hier de beslissingen? Wie is er zelfs voor gekwalificeerd?

Fenomenen als de opwarming van de aarde maken ons ervan bewust dat we, met al het universele karakter van onze theoretische en praktische activiteit, op een bepaald basisniveau slechts een van de andere levende soorten op de planeet Aarde zijn. Ons voortbestaan hangt af van bepaalde natuurlijke parameters die we automatisch als vanzelfsprekend beschouwen. De opwarming van de aarde leert dat de vrijheid van de mensheid alleen mogelijk was tegen de achtergrond van de stabiele natuurlijke parameters van het leven op aarde (temperatuur, samenstelling van de lucht, voldoende water en energievoorziening, enz). De mens kan alleen “doen wat hij wil” als hij marginaal genoeg blijft om de parameters van het leven op aarde niet al te serieus te verstoren.

De beperking van onze vrijheid die voelbaar wordt door de opwarming van de aarde is het paradoxale resultaat van de exponentiële groei van onze vrijheid en macht: we zijn nu zo sterk dat we de fundamentele geologische parameters van het leven op aarde kunnen destabiliseren. De “natuur” wordt daarmee letterlijk een sociaal-historische categorie, maar niet in de verheven marxistische zin van het woord (de inhoud van wat voor ons “natuur” is – of voor ons onder “natuur” valt – wordt altijd overgedetermineerd door historische omstandigheden die de horizon van ons begrip van de natuur structureren). Het wordt een sociaal-historische categorie in de meer radicale en letterlijke zin van het woord; de natuur is niet enkel een stabiele achtergrond van menselijke activiteit, maar wordt ook nog eens beïnvloed door deze activiteit tot in haar meest elementaire componenten. De manier waarop we onze economie in de komende decennia zullen ontwikkelen, kan niet alleen van invloed zijn op onze toekomst, maar ook op de toekomst van het hele leven op aarde. Honderden diersoorten verdwijnen al; het poolijs smelt. En de paradox is dat er geen eenvoudige terugkeer is naar een vorig evenwicht: naar alle waarschijnlijkheid heeft het leven op aarde zich al zozeer aangepast aan onze activiteit dat, als we allemaal plotseling stoppen met produceren en consumeren, ook dat een catastrofe zou veroorzaken.

Kortom, het vooruitzicht van geo-engineering impliceert dat we kniediep in het “antropoceen” zitten, een nieuw tijdperk in het leven van onze planeet waarin wij, mensen, niet langer kunnen vertrouwen op de aarde als een reservoir dat klaar staat om de gevolgen van onze productieactiviteit op te vangen. De aarde is niet langer de ondoordringbare achtergrond of horizon van onze productieve activiteit. In plaats daarvan manifesteert het zich als een eindig voorwerp (als een ander) dat we onbedoeld kunnen vernietigen of transformeren tot het onleefbaar wordt. Daarin schuilt de paradox van het antropoceen: de mensheid werd zich bewust van zijn eigen beperking als soort, precies op het moment dat het zo sterk werd dat het het evenwicht van het hele leven op aarde beïnvloedde.

Ze kon dromen van het domineren en exploiteren van de natuur zolang de invloed ervan op de natuur (de aarde) marginaal was, dat wil zeggen, tegen de achtergrond van een stabiele natuur. De paradox is dus dat hoe meer de reproductie van de natuur afhankelijk is van menselijke activiteit, hoe meer ze aan onze controle ontsnapt. Wat ons ontgaat zijn niet alleen de verborgen kanten van de natuur, maar vooral de ondoordringbare gevolgen van onze eigen activiteit.

Dus ja, we zitten in een diepe puinhoop: er is hier geen eenvoudige “democratische” oplossing. Het idee dat mensen (niet alleen overheden en bedrijven) zelf moeten beslissen klinkt diep, maar het roept een belangrijke vraag op: zelfs als hun begrip niet wordt verstoord door bedrijfsbelangen, wat kwalificeert hen dan om een oordeel te vellen over zo’n delicate kwestie? Maar wat we wel kunnen doen is op zijn minst de prioriteiten rechtzetten en de absurditeit van onze geopolitieke oorlogsspelletjes toegeven gezien juist de planeet waarvoor oorlogen worden uitgevochten in gevaar is.

De logica van natiestaatcompetitie is uiterst gevaarlijk, omdat het rechtstreeks indruist tegen de dringende noodzaak om een nieuwe manier van omgaan met onze omgeving te creëren, een radicale politiek-economische verandering die door Peter Sloterdijk “het domesticeren van de wilde dierencultuur” wordt genoemd. Tot nu toe heeft elke cultuur haar eigen leden gedisciplineerd en opgeleid en de burgerlijke vrede tussen hen gewaarborgd onder het mom van staatsmacht, maar de relatie tussen verschillende culturen en staten stond permanent in de schaduw van een mogelijke oorlog, waarbij elke staat van vrede niets anders was dan een tijdelijke wapenstilstand. De hele ethiek van een staat culmineert in de hoogste daad van heldendom: de bereidheid om je leven op te offeren voor de eigen natiestaat, wat betekent dat de wilde barbaarse verhoudingen tussen staten de basis vormen van het ethische leven binnen een staat. Is het huidige Noord-Korea met zijn meedogenloze jacht op kernwapens en raketten om verre doelen te raken niet het ultieme voorbeeld van deze logica van onvoorwaardelijke natiestaatsoevereiniteit?

Echter, op het moment dat we het feit dat we op een ruimteschip Aarde leven volledig accepteren, is de taak die zich dringend opdringt die van het beschaven zelf, van het opleggen van universele solidariteit en samenwerking tussen alle menselijke gemeenschappen, een taak die des te moeilijker wordt gemaakt door de voortdurende opmars van sektarisch religieus en etnisch “heroïsch” geweld en de bereidheid om zichzelf (en de wereld) op te offeren voor de eigen specifieke Zaak.

De rede dwingt ons dus om hier verraad te plegen: om onze zaak te verraden, om te weigeren deel te nemen aan de aanhoudende oorlogsspelen. Als we echt geven om het lot van de mensen die samen onze natie maken, zou ons motto moeten zijn: America last, China last, Russia last…

Geef een reactie

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *