De klimaatacties: hoe kunnen we stap twee denken?

Een nogal smakeloze analogie dringt zich aan mij op. In het laatste seizoen van Temptation Island verklaarde Tim onophoudelijk en op bombastische wijze zijn grote liefde aan zijn vriendin in het andere kamp. “Waarom doe je alsof je haar zo graag ziet terwijl je haar eigenlijk echt graag ziet?”, vroeg ik me af. Waarom doet hij alsof hij alsof doet? Zijn bombastische theater mocht dan wel fake zijn, dat wil niet zeggen dat de liefde zelf niet echt was. Terwijl Tim op een zeker moment het eerste inzag, zag hij het tweede niet meteen in. Hij staakte plots zijn tragische theater bij de eerste de beste coup de foudre. Toch bleek dit niet de oplossing. Na de opnames zag hij ook het tweede in en verzoende zich weer met zijn vriendin. Dezelfde vraag kunnen we onszelf ook stellen. De klimaatacties dreigen, door hun theatraliteit, op een zeker moment als fake te worden ervaren, maar dat wil niet zeggen dat de oorspronkelijke oorzaak ervan fake is. Geheel analoog zouden we onszelf dus kunnen afvragen: “Waarom doen we alsof er een ecologische ramp zit aan te komen terwijl er eigenlijk werkelijk een ecologische ramp zit aan te komen?” De klimaatacties waren een eerste stap in de goede richting, maar nu is het tijd om de zaak verder uit te werken.

In zijn brief aan Anuna en Kyra in de Knack uitte Maarten Boudry zijn bezorgdheid over de doordrongenheid van religieuze denkbeelden in de ecologische beweging. Niet onterecht. Er is uiteraard geen Natuurlijke Harmonie die de mens nu doorbroken heeft. Natuur heeft altijd al voor klimaatschommelingen gezorgd en is dus fundamenteel instabiel. Maar waarover hebben we het als we het over catastrofes hebben? Boudry heeft het over klimaatcatastrofes ten tijde van het plioceen en de trias, tijdperken waarin de mens nog niet bestond. De diersoorten voor wie de CO2 veranderingen, waarover hij spreekt, nefast werden, hadden dit niet kunnen zien aankomen, noch manipuleren, aangezien ze zich niet bewust waren van de natuur. Dat is het absolute verschil met de situatie vandaag. We leven in het antropoceen. De mens staat centraal in het bolwerk van de klimatologische causale reacties, hij is er zich bewust van en hij kan er wat aan doen.

We hebben het bovendien niet over één of andere catastrofe voor natuur op zich, als iets dat van ons los staat. We zijn hier bezig over een ramp voor de mens. Als centraal Afrika, bijvoorbeeld, onleefbaar warm en droog wordt, maar de plaatselijke bevolking door internationale samenwerking meteen met een luchtbrug wordt verhuisd naar daarvoor voorziene en vooraf gebouwde steden in hoogvlaktes in Rusland – ik zeg maar iets, is dit dan een ramp? De nakende catastrofe is niets meer dan het geheel van de nefaste gevolgen van de catastrofe voor de mens. In die zin kan de klimaatcatastrofe vermeden worden en is politieke samenwerking op z’n minst even belangrijk als wetenschappelijk onderzoek.

Volgens Boudry zou het perfect rationeel zijn om minder rekening te houden met toekomstige generaties dan met de huidige generatie vanwege de onzekerheid die gepaard gaat met toekomstvoorspellingen. “Niemand heeft een glazen bol, dus niemand weet precies hoe de kaarten geschud zullen zijn over vijftig jaar, zelfs met de beste klimaatmodellen.” Hoewel de beste klimaatmodellen inderdaad niet perfect zijn, is er niets beter dan dat. Doemdenken is, zonder verdere logische argumentatie, een invulling van een onkenbare toekomst en dus quasi religieus, akkoord, maar dat houdt Boudry niet tegen om in dezelfde adem wel de leemte van deze onkenbaarheid zelf in te vullen met zijn wetenschappelijk ongestaafde hoop op technologische oplossingen. Wat is het verschil? Is dit wetenschap of ideologie?

Boudry gaat niet te ver, hij gaat niet ver genoeg. Laten we werkelijk rationeel zijn en de toekomst beschouwen als niet volledig kenbaar, zoals Boudry het initieel stelde. Uit het feit dat de toekomst onbepaald is, volgt de noodzaak om deze artificieel vast te leggen. Waarom? Eens er een ramp gebeurt, dan zeggen we tegen onszelf “we hadden het altijd al geweten”. Als het nog niet gebeurd is, echter, dan lijkt het feit dat de toekomst niet volledig kenbaar is, een goede reden om de gang van zaken niet nodeloos te verstoren – naar de redenering van Boudry, en dus om niets te doen. Opdat de toekomst daarentegen een impact zou kunnen hebben op het verleden van de toekomst (vandaag), moet de pijl worden omgekeerd, net zoals dat gebeurt in science fiction films over tijdreizen waarin een personage enkele jaren teruggaat in de tijd om een bepaalde handeling uit te voeren die de toekomst in een tweede beweging verandert. De voorwaarde om deze terugkoppeling te maken is dat de toekomst, het vertrekpunt van de tijdreiziger, het vaste punt is, en dat dat vaste punt het verleden van de toekomst (vandaag) kan manipuleren. Het verleden van de toekomst dat met een vastgelegde toekomst correspondeert, kan de coördinaten van wat vandaag als mogelijk gezien wordt veranderen om zo de toekomstige catastrofe die zou zijn gebeurd te verhinderen. Deze logica van de tijd kan ons dus informeren over hoe we ecologische maatregelen zouden moeten denken. Door een artificiële absolute zekerheid te poneren, een toekomstige ‘x’, waaraan we eigenschappen toevoegen die gebaseerd zijn op – de best mogelijke en toch onprecieze – voorspellingen, kunnen we, want tijdreizen kunnen we niet, vanuit de toekomstige x terugkeren naar vandaag en beginnen handelen, alsof het reeds gebeurd is in de toekomst.

Waarom tellen we bovendien de technologie die we reeds voorhanden hebben niet mee? We zijn het zo gewoon geworden om oplossingen te denken in functie van technologie en innovatie, dat we ons vermogen verloren hebben om in te zien hoe een herstructurering onze actuele situatie volledig kan veranderen. Als vliegtaks, gratis openbaar vervoer en een strak georganiseerd pan-europees treinnetwerk wordt gezien als onhaalbaar, dan toont dit dat transport, van bus tot vliegtuig, volledig in onze publieke handen moet terechtkomen. Waarom blindelings investeren in vervuilende batterijen voor elektrische auto’s terwijl treinen en trams sinds jaar en dag elektrisch rijden? Hetzelfde geldt voor energie en elke andere tak van de grootindustrie die ons tot ongeoorloofde compromissen dwingt. We hebben de tijd niet om over elke maatregel die nodig is jarenlang te debatteren opdat het mits enkele compromissen en subsidies toch enigszins winstgevend kan uitdraaien om de enkelen te blijven verrijken. De vrije markt blijkt, ecologisch gezien, een log en oerconservatief systeem te zijn. Dit geldt voor de gehele grootindustrie. Neem nu geprogrammeerde veroudering. We hebben de technologie om machines te bouwen die levenslang meegaan, het is dus niet de technologie, maar de economie die de barrière stelt, want het brengt niet op. Eens productie in onze publieke handen terechtkomt, zullen op korte termijn reeds heel wat goederen geproduceerd kunnen worden die onnoemelijk veel langer zullen meegaan, omdat het dan wel kan. Gutmenschen die binnen het systeem van de vrije markt ‘het goede’ willen doen, komen slechts zeer moeilijk van de grond. Zo is de Fairphone, bijvoorbeeld, een symptomatisch product dat een derde weg zoekt, maar slechts moeizaam het verschil met de reguliere industrie kan behouden, ondanks alle goede bedoelingen. 

Dit alles vergt dus een andere productie-logica eerder dan een andere technologie. Wat we nodig hebben is een productiewijze die als dusdanig de inhoud van wat er geproduceerd wordt van binnenuit verandert, één waarin klimaat en duurzaamheid prioriteit zijn en waarin automatisering en artificiële intelligentie geen gigantische nutteloze klasse hoeven te creëren, maar als middelen gezien kunnen worden voor arbeiders om minder en efficiënter te werken. We moeten deze transitie durven uitdenken tot in de details. Boudry’s “neutrale positivistische positie” is minder wetenschappelijk dan liberaal. Zijn houding beschouwt de actuele werkelijkheid als enige mogelijke werkelijkheid. Hiermee volgt de “staatsfilosoof” precies dezelfde redenering als de Brusselse technocratie. De groene hesjes, daarentegen, moeten, willen ze overleven, een radicaal anders politiek alternatief uitwerken en forceren. Dit impliceert in eerste instantie een andere productiewijze dan die van de vrije markt. 

One thought on “De klimaatacties: hoe kunnen we stap twee denken?

  1. Een klein deel van de bevolking en politici liggen wakker van de klimaatwijziging ,
    voor de rest is het …na ons de zondvloed.1,4 miljoen reizigers in de luchthaven van Zaventem tijdens dit paasverlof zegt toch genoeg of niet?

Geef een reactie

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *